کمتوجهی-بیش فعالی یک بیماری طولانیمدت (مزمن) است که باعث اختلال در عملکرد اجرایی میشود؛ به این معنی که توانایی فرد را برای مدیریت احساسات، افکار و اعمال خود مختل میکند.
بسیاری از مردم فکر میکنند که ADHD محدود به دوران کودکی است؛ در حالی که این تصور اشتباه است. اختلال ADHD در بزرگسالان هم دیده میشود، اما در حقیقت ریشه در دوران کودکی فرد دارد.
شواهد نشان میدهد که تفاوتهایی در مغز، شبکههای عصبی و انتقالدهندههای عصبی (نوروترنسمیترها) افراد مبتلا به ADHD وجود دارد. درمان بیماری ADHD بزرگسالان با بیش فعالی کودکان یکسان است و اغلب شامل دارودرمانی و رواندرمانی میشود.

ADHD چیست؟
انواع بیش فعالی
اختلال ADHD بر اساس نوع علائم به سه دسته تقسیم میشود:
۱. نوع کمتوجه
همانطور که از نام آن پیدا است، افراد مبتلا به بیش فعالی از نوع کم توجهی در تمرکز کردن، تکمیل وظایف و پیروی از دستورالعملها با مشکل مواجه میشوند. در مقابل، علائم بیش فعالی یا تکانشگری در آنها کمتر دیده میشود. تحقیقات نشان میدهد که بیش فعالی از نوع عدم تمرکز در بین دختران شایعتر است.
با توجه به منزوی بودن این دسته از کودکان و عدم تمایل آنها برای ایجاد اخلال در نظم کلاس ممکن است بیماری آنها بهدرستی و در زمان مناسب تشخیص داده نشود. به همین دلیل، لازم است کلیه نشانهها و الگوهای رفتاری کودکان خود را جدی گرفته و برای تأمین سلامت روان و جسم آنها به طور منظم با پزشک مشورت کنید.
نشانههای اختلال بیتوجهی
از مهمترین نشانههای اختلال بیتوجهی یا بیشفعالی نوع اول میتوان موارد زیر را برشمرد:
- حواسپرتی مداوم
- فراموشکاری مستمر و گسترده
- بیتوجهی به جزئیات
- بیدقتی
- ناتوانی در تمرکز
- عدم توانایی در برقراری ارتباط چشمی
- عدم توانایی در پیروی از قوانین و دستورالعملها
- عدم توانایی در برقراری نظم و انضباط
۲. نوع بیشفعال- تکانشی
افراد مبتلا به این اختلال ممکن است هنوز هم در توجه کردن کمی مشکل داشته باشند، اما بیشتر از بیش فعالی و تکانشگری رنج میبرند؛ به این معنی که بیقرار هستند، انرژی زیادی دارند، نمیتوانند یک جا بنشینند، زیاد صحبت میکنند یا تمایل دارند صحبت دیگران را قطع کنند.
نشانههای بیشفعالی تکانشی
از عمدهترین نشانههای بیشفعالی – تکانشی میتوان موارد زیر را نام برد:
- بیقراری مداوم
- پرحرفی بیش از اندازه
- عدم توانایی در رعایت نوبت
- نشاندادن رفتارهای تکانشی
- فعالیت فیزیکی بیش از حد و غیرمعمول
- عدم توانایی در حفظ آرامش
- قطع کردن مکرر صحبتهای سایرین
۳. نوع ترکیبی
بیشتر افراد مبتلا به ADHD نوع ترکیبی آن را تجربه میکنند؛ یعنی علائم کمتوجهی و بیش فعالی-تکانشگری به یک اندازه در آنها وجود دارد.
بیشفعالی ترکیبی یکی از شایعترین انواع این بیماری است. افراد مبتلا به این نوع ADHD غالباً علائم کمتوجهی و بیشفعالی – تکانشی را به طور همزمان نشان میدهند. از این جمله میتوان به مجموعهای از رفتارها نظیر عدم تمرکز، حواسپرتی، رفتارهای تکانشی، فعالیت فیزیکی بیش از اندازه و برخورداری از انرژی مهارنشدنی و عمدتاً مخرب اشاره کرد.

ADHD چیست؟
علت بیش فعالی ADHD چیست؟
ژنتیک
در مطالعات انجام شده بر روی دوقلوهای یک تخمکی و دوتخمکی همچینی والدین این کودکان شواهدی بدست آمده که نشان می دهد ممکن است پایه ژنتیک داشته باشد. این عارضه در کودکانی که پدرانشان دچار ADHD هستند و همچنین در پسرها بیشتر دیده می شود.
موجهه با عوامل عفونی در ۳ ماه اول بارداری در ایجاد این عارضه نقش دارد. همچنین در مادرانی که دچار سوء تغذیه یا مشکل بهداشتی در ۴ هفته اول باشند، بیشتر دیده می شود.
آسیب های جزیی در دوره جنینی خصوصا در منطقه پریتال که ممکن است از دلایل آن باشد. و یا حاصل عوامل مکانیکی یا متابولیکی یا استرس و سایر عوامل در دوره شیرخوارگی ناشی از عفونت و التهاب یا ضربه در این کودکان شایع است.
مطالعات نشان داده اند که اختلال در اعصاب رسانه ها و دستگاه نورآدرنرژیک و ترشح دوپامین و اپی نفرین در این بیماری اثر می گذارند.
مطالعات بر روی EEG مغز این کودکان نشان دهنده درصد نسبی اختلال در نوار بتا می باشد. البته این تاخیر رشد در بسیار موارد با افزایش سن برطرف می شوند. همچنین مطالعات توموگرافیک کامپیوتری نشانگر کاهش جریان خون مغز در ناحیه لوب پیشانی کودکان می باشد.
عوامل استرس ساز و اختلال در تعادل خانواده، محرومیت و سایر عوامل اضطراب آور در تشدید و دوام اختلال بیش فعالی ADHD نقش دارند.

ADHD چیست؟
علائم بیش فعالی ADHD چیست؟
- ناتوانی در کنترل
- عمل بدون تفکر، تأمل و ملاحظه
- عمل بدون پیشبینی، برنامهریزی و توجه به پیامدهای آن
- احساس عمل آنی و خود به خود
- اختلال تکانشگری ( اقدام قبل از اندیشیدن، تغییرات ناگهانی فعالیت و از جا پریدن در کلاس)
- اختلال توجه (میدان توجه کوتاه، حواس پرتی، درجاماندگی، ناتوانی در تمام کردن تکلیف، تمرکز ضعیف)
- دوره شیرخوارگی همراه با کم خوابی و گریه فراوان(میدان توجه کوتاه و حواس پرتی و درجاماندگی)
- اختلال حافظه و تفکر (ناتوانی یادگیری، نقایص گفتاری و شنیداری، نشانه های مبهم عصبی و بی نظمی EEG )
- خود انگاره منفی (واکنش این کودکان با وقوف به ناراحتی خویش بدتر می شود) واکنش منفی اطرافیان و همسالان و مسئولین مدرسه، باعث بروز احساس بی کفایتی و حتی موجب رفتار کنش نمایی ضداجتماعی، خودشکنی و خود تنبیهی گردد.
- مشکلات تحصیلی هم در زمینه یادگیری و هم رفتاری شایع می باشد. نشانه های این اختلال در دوره دبستان با اختلال در یادگیری (خصوصا غلط های پیش و پا افتاده در دیکته) و تمرکز و رفتارهای تکانه ای و هیجانی آشکار می شود.

ADHD چیست؟
عوارض بیش فعالی
اختلال ADHD میتواند به مشکلات زیر منجر شود:
- عملکرد ضعیف در مدرسه یا محل کار
- مصرف الکل یا مواد مخدر
- تصادفات مکرر یا سایر حوادث
- روابط متشنج
- سلامت ذهنی و فیزیکی ضعیف
اختلال ADHD باعث ایجاد سایر مشکلات سلامت روان نمیشود. اما بعضی از اختلالات ممکن است همراه با ADHD ایجاد شوند. این اختلالات عبارتاند از:
- اختلالات خلقی: بعضی از افراد مبتلا به ADHD ممکن است افسردگی، اختلال دوقطبی یا سایر اختلالات خلقی را تجربه کنند. تمام مشکلات خلقی لزوما به طور مستقیم مربوط به ADHD نیستند، اما الگوی تکراری شکستها و ناکامیهای مرتبط با ADHD میتواند افسردگی را بدتر کند.
- اختلالات اضطرابی: اضطراب هم در افراد مبتلا به ADHD شایع است. اضطراب به نگرانی، عصبانیت و سایر نشانهها منجر میشود.
- اختلالات شخصیتی: افراد مبتلا به ADHD بیشتر از دیگران در معرض خطر ابتلا به اختلالات شخصیتی مانند اختلال شخصیت مرزی یا اختلال شخصیت ضد اجتماعی هستند.
- ناتوانی در یادگیری: کسانی که ADHD دارند ممکن است در امتحانات خود نمره کمتری دریافت کنند.

ADHD چیست؟
بیش فعالی بزرگسالان چگونه است؟
بیش فعالی بزرگسالان معمولاً از عدم درمان این اختلال در زمان کودکی ناشی میشود. بر اساس مطالعات، در حدود ۶۰ درصد از کودکان مبتلا به این عارضه به شکل مناسب درمان نشده و در دوران بزرگسالی هم همچنان از تبعات آن رنج میبرند. بیشفعالی بزرگسالان معمولاً با نشانههایی بهمراتب ملایمتر از کودکان همراه است.
با این حال، اختلال مذکور به شکل قابلتوجهی بر جنبههای مختلف زندگی افراد تأثیرگذار بوده و ممکن است روابط خانوادگی یا حرفهای افراد را به شدت دچار اختلال کند.
-علائم بیش فعالی در بزرگسالان ADHD
علائم این اختلال در بزرگسالان عبارتند از: تکانشگری، کمبود توجه اشکال در سازماندهی و تکمیل کارها، ناتوانی در تمرکز، افزایش حواس پرتی و تصمیم گیری های ناگهانی بدون اندیشیدن در مورد پیامدهای آنها. بسیاری از این افراد دچار افت عزت نفس ناشی از عملکرد مختل و موثر بر کارکرد شغلی و اجتماعی و دچار اختلال افسردگی ثانویه هستند.

ADHD چیست؟
بیش فعالی در کودکان چگونه است؟
بر اساس مطالعات، در فاصله سنین ۵ تا ۱۷ سالگی، از هر ۱۰ کودک یک نفر به اختلال ADHD مبتلاست. دانشمندان این عارضه را یکی از شایعترین اختلالات رشدی – عصبی این گروه سنی میدانند. بیش فعالی کودکان، عمدتاً مشکلات متعددی را بهدنبال داشته و ممکن است روند تحصیل کودک را مختل کند.
عدم تابآوری در فضای کنترل شده کلاس درس و عدم تمرکز در هنگام مطالعه و یادگیری از شایعترین مسائل این دوران به حساب میآید. پژوهشها نشان میدهند، احتمال درگیری پسران با این عارضه تا دو برابر بیش از دختران بوده و معمولاً با نشانههای متفاوتی همراه است.
راههای تشخیص بیش فعالی
هیچ آزمایش واحدی وجود ندارد که بتواند ابتلای شما یا فرزندتان را به ADHD تایید کند. تنها راه برای تشخیص ADHD این است که متخصص سلامت روان علائم بیش فعالی شما یا فرزندتان را در ۶ ماه گذشته مورد ارزیابی قرار دهد. سایر مواردی که میتوانند به تشخیص ADHD کمک کنند عبارتاند از:
- معاینه بدنی
- جمعآوری اطلاعات درباره سابقه پزشکی شخصی و خانوادگی شما
- تستهای روانشناختی برای ارزیابی علائم شما
- بررسی سایر شرایطی که ممکن است شبیه ADHD به نظر برسند
بعضی از مشکلات پزشکی علائم و نشانههایی مشابه ADHD ایجاد میکنند. این مشکلات عبارتاند از:
- اختلالات سلامت روان مانند افسردگی، اضطراب، نقص یادگیری و…
- مشکلاتی که میتوانند روی تفکر یا رفتار تاثیر بگذارند؛ مانند اختلال رشد، تشنج، بیماری تیروئید، اختلالات خواب، آسیب مغزی یا قند خون پایین (هیپوگلیسمی)
- سوء مصرف الکل یا مواد مخدر

ADHD چیست؟
راههای درمان ADHD
هدف از درمان این اختلال، مدیریت و کنترل خشم و رفتارهای غیر عادی است تا فرد بتواند با دیگران راحتتر ارتباط برقرار کند. برنامه درمانی ADHD معمولا شامل موارد زیر است:
- رواندرمانی
- دارودرمانی برای افزایش سطح دوپامین و نوراپینفرین در مغز معمولا با ریتالین
- آموزش مهارتهای اجتماعی و بهبود عزت نفس
پیش از شروع درمان، آموزش به خانواده در مورد علت و تغییرات سیستم اعصاب در این افراد بسیار حائز اهمیت است. غالبا والدین از دادن دارو خودداری میکنند و نگران عوارض دارو در فرزند خود هستند.
راههای درمان اختلال نقص توجه
انتخاب مناسبترین روش درمان بیش فعالی به نوع عارضه بستگی دارد. بهعلاوه، با گذشت زمان ممکن است نوع این اختلال تغییر کرده و به گزینههای درمانی متفاوتی نیاز داشته باشد. درمان ADHD عمدتاً شامل روشهای رواندرمانی، گفتاردرمانی، مداوای رفتاری، دارویی یا ترکیبی از همه این موارد است. استفاده از روشهای یاد شده به کنترل و مدیریت رفتارهای فرد کمک کرده و روند یادگیری و برقراری ارتباط را سادهتر میکند.
محرکهای سیستم عصبی مرکزی (CNS) داروی درمان بیش فعالی
محرکهای سیستم عصبی مرکزی (CNS) متداولترین داروهایی هستند که برای درمان ADHD تجویز میشوند. این داروها به افزایش ترشح دوپامین (dopamine) و نوراپینفرین (norepinephrine) کمک کرده و عملکرد مغز را بهبود میبخشند.
داروهای غیر محرک برای درمان بیش فعالی
ممکن است داروهای محرک بر روی فرد مبتلا به اندازه کافی تأثیرگذار نبوده یا مصرف آنها عوارض جانبی مشکلآفرینی را به همراه داشته باشد. در این صورت، پزشک متخصص داروهای غیر محرک را تجویز خواهد کرد.
برخی از داروهای یاد شده، سطح نوراپینفرین (norepinephrine) مغز را افزایش میدهند.
درمان دارویی اختلال بیش فعالی
درمان دارویی ADHD بر اساس داروهای محرک عصبی و غیر محرک استوار است. از جمله داروهای محرک داروی متیل فنیدیت، با نام تجاری قرص ریتالین) و دگزامفتامین (مثل قرص ویوانس است.
داروهای غیر محرک مانند آتوموکستین (مهارکننده بازجذب نوراپینفرین) و داروهای MAOIs میباشند. داروهای ضد افسردگی و داروهای آگونیستهای گیرنده آلفا آدرنرژیک مانند کلونیدین .
بهتر است به آنان گفته شود که کودکی که دچار کم توجهی است مانند کسی میماند که نیاز به عینک دارد وچشمهایش ضعیف است. کودکی که ضعف بینایی دارد تابلو را چگونه میبیند؟ تار، غیر شفاف و احتمالا غیر قابل خواندن. کودکی که دچار کم توجهی است در توجه کردن به مطالب و محرک های خارجی به همین صورت غیر شفاف است و نمی تواند مطالب را درک کند.
برای اینکه همکاری کودک یا نوجوان در مصرف دارو افزایش یابد میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
برای خوردن دارو طبیعی رفتار کنیم و
اضطراب از خود نشان نده
بهتر است اگر والدین نیز دارویی مصرف میکنند به ویژه اگر داروی اعصاب باشد در مقابل کودک خورده شود تا از مصرف داروهای خود احساس شرم نکند.
اثرات دارو و فواید خوردن دارو در ایجاد توجه به درس و درس خواندن، به کودک توضیح داده شود.

ADHD چیست؟
رواندرمانی برای درمان بیش فعالی
شرکت در جلسات رواندرمانی به فرد کمک میکند با احساسات ناشی از ابتلا به بیشفعالی و تبعات آن مقابله کند. همچنین، انجام این کار در کشف الگوهای مناسب رفتاری، بهبود روشهای برقراری ارتباط و مدیریت آنها تأثیرگذار خواهد بود.
رفتاردرمانی برای درمان بیش فعالی
هدف از رفتاردرمانی، آموزش روشهای کنترل و نظارت بر رفتار به فرد مبتلا و نزدیکان او است؛ بنابراین، جلسات رفتاردرمانی معمولاً با حضور فرد مبتلا، والدین یا در مواردی آموزگاران وی برگزار میشوند. به این ترتیب، اعضاء خانواده و افراد مرتبط با فرد مبتلا به ADHD با استراتژیها و تکنیکهای مناسب برای برقراری ارتباط مؤثر و کمک به وی آشنایی مییابند.
آموزش مهارتهای اجتماعی برای درمان بیش فعالی
آموزش مهارتهای اجتماعی به یادگیری الگوهای رفتاری مناسب کمک میکند. از این جمله میتوان موارد زیر را نام برد:
- رعایت نوبت
- به اشتراکگذاری وسایل
- درخواست کمک
- مقابله با آزار و اذیت
درمان خانگی بیش فعالی
برای کمک به بهبود علائم بیش فعالی، ممکن است روشهای درمان خانگی و طبیعی بهعنوان مکمل یا جایگزین درمان دارویی توصیه شوند. روشهای درمان خانگی ADHD عبارتاند از:
- دنبالکردن برنامه غذایی سالم و متعادل
- مصرف مکملها و مواد غذایی حاوی انواع ویتامینها، زینک و منیزیم
- انجام منظم تمرینات ورزشی به طور روزانه
- خواب و استراحت کافی
- محدودیت استفاده از تلفن همراه، رایانه و تلویزیون
- انجام فعالیتهای هوازی و وقتگذرانی در فضای باز خارج از منزل
- مدیتیشن یا مراقبه
- پرهیز از مواد آلرژیزا و خوراکیهای فرآوری شده یا هر ماده محرک دیگری
- اجتناب از مصرف بیرویه الکل و دخانیات
- برنامهریزی
- برقراری نظم و ترتیب در محیط منزل، دفتر کار یا در کلیه زوایای مربوط به فرد مبتلا
- استفاده مداوم از دفتر یادداشت و سایر ابزارهای مشابه
- جایگزینکردن روشهای تشویقی بهجای تنبیه و مؤاخذه

ADHD چیست؟
اعتقادات غلط در مورد بیش فعالی و کم توجهی
این رفتارها به ویژه در پسر بچه ها یک هیجان و شیطونی طبیعی است و نیاز به درمان ندارد.
مقایسه رفتار های این کودکان با همسن های وی در تمیز آن با حالت نرمال به والدین کمک خواهد بود.
این رفتارها مربوط به نوجوانی بوده و با سپری شدن این دوران اوضاع بهتر خواهد شد.
دوران نوجوانی با بحران هایی رشدی و تکاملی همراه است ولی اختلال توجه نداشته و بیش فعالی تا حدی که باعث اختلال در درس خواندن و انجام وظایف روزمره شود را به همراه ندارد.
داروهای تجویز شده مخ بچه را خراب میکند.
سیستم اعصاب این کودکان ماده ای به نام دوپامین در قسمت پیشانی کمتر از حد طبیعی دارد که همان باعث بیش فعالی و کم توجهی میشود. با مصرف مرتب دارو این کمبود جبران شده و مغز فعالیت خود را منظم تر انجام میدهد.
آیا بیش فعالی همان اختلال یادگیری است؟
بیش فعالی نوعی اختلال رشد عصبی بوده و بهعنوان اختلال یادگیری شناخته نمیشود. با این حال، ابتلا به این عارضه میتواند روند یادگیری را با مشکل مواجه کند. همچنین، افراد دارای اختلالات یادگیری نیز ممکن است در مواردی با ADHD درگیر باشند.

ADHD چیست؟
رابطه ADHD با افسردگی
مبتلایان به بیش فعالی، غالباً به اختلالاتی نظیر افسردگی نیز دچار میشوند. بر اساس مطالعات، میزان افسردگی در کودکان مبتلا به ADHD تا ۵ برابر بیش از سایر همسن و سالان بوده و بزرگسالان درگیر این عارضه ۳۱ درصد بیشتر از دیگر همتایان خود با افسردگی دستوپنجه نرم میکنند.
با این حال، توجه داشته باشید که ابتلا به ADHD لزوماً به معنای ابتلا به این عارضه ثانویه نیست.
بیش فعالی از نظر طب سنتی
متخصصان طب سنتی ADHD را به عنوان یک اختلال رفتاری نمیشناسند؛ بلکه معتقدند که کودکان بیشفعال بسیار باهوش و پرانرژی هستند و به همین دلیل ممکن است با انجام کارهای خطرناک باعث آزار والدین و اطرافیان خود شوند.
آنها بر این باورند که در صورت گرم مزاج بودن یکی از والدین احتمال تولد بیش فعالی در نوزادان زیاد است. در این بین طبع خود کودک هم میتواند در بروز این رفتارها نقش داشته باشد. کودکانی که طبع صفراوی (خشک و گرم) دارند بیشتر از دیگران در معرض خطر بیش فعالی هستند.
البته طب سنتی منکر تاثیر ژنتیک و عوامل محیطی مانند سرب، آلودگی هوا و… در بروز ADHD نیست. در طب سنتی، فرد بیشفعال را از روی علائم ظاهری میشناسند. افراد مبتلا به این عارضه پوست خشک و گرمی دارند و پرجنبوجوش بودن آنها ریشه در گرم بودن طبعشان دارد.
کلام پایانی
اگر عدم توجه، بیش فعالی یا رفتار تکانشی به طور مستمر زندگی شما یا فرزندتان را مختل کرده است، درباره آن با متخصص سلامت روان صحبت کنید. ذکر این نکته ضروری است که تشخیص ADHD در افراد بزرگسال در مقایسه با کودکان دشوارتر است. چون بعضی از علائم آن شباهت زیادی به سایر مشکلات سلامت روان دارد.

ADHD چیست؟